Chương trình tiểu học nặng nề dưới thời Pháp


Gần 10 năm sau khi chiếm đóng Nam Kỳ, khoảng 60 trường tiểu học được Pháp thành lập ở gianh giới này với gần 1.400 học trò. Nhiều con em người Việt tiếp diễn theo học chương trình chữ Hán ở trường dân lập.

Nhận thấy giáo dục lớn mạnh chậm, năm 1873 nhà cầm quyền doanh nghiệp hội nghị mua hiểu căn nguyên giáo dục chữ quốc ngữ và Pháp ngữ không được hưởng ứng.

Họ trông thấy người Việt còn chịu tác động sâu rộng của Nho học, thiếu sách giáo khoa, chữ quốc ngữ hay chữ Pháp vẫn xa lạ với số đông công chúng.

chuong trinh tieu hoc nang ne duoi thoi phap
Một giờ học lịch sử thời Pháp thuộc. Ảnh tư liệu

Tiểu học ba năm, thầy đồ được thưởng tiền khi dạy thêm chữ quốc ngữ

Năm 1874, thống đốc Krantz quy chế chia nền giáo dục khiến hai cấp, tiểu học và trung học.

Thời gian tiểu học là ba năm với nội dung tập đọc và viết chữ quốc ngữ, chữ Nho và học tiếng Pháp; mẹo hay văn phạm sơ cấp; toán sơ cấp; hình học; định nghĩa đo đạc và tổng quan về địa lý và lịch sử.

Cuối bậc tiểu học sẽ có 1 kỳ thi, gồm bài viết và vấn đáp, kết quả được đăng trên Gia Định báo. Học sinh điểm cao, ví thử có đơn xin riêng và tùy theo quan điểm của hội đồng giám khảo sẽ được nhận vào học tiếp trung học bản xứ ở Sài Gòn.

Quy chế năm 1874 siết chặt việc mở trường dân lập, tăng cường kiểm soát trường làng. Pháp huỷ bỏ trường dạy quốc ngữ ở các làng mà hội tụ về trường ở Sài Gòn, Chợ Lớn, Vĩnh Long, Bến Tre, Sóc Trăng.

Thực tế, tại các trường của thầy đồ, học trò vẫn học theo lối cũ. Pháp dù rất lo nhưng chẳng thể can thiệp thô bạo vì ngại sự giận dữ của người dân. Họ mua cách khuyến khích thầy đồ nào dạy thêm chữ quốc ngữ sẽ được thưởng 200 Francs. Cấp tiểu học khi đó chỉ còn vài tiết học chữ Nho, không còn tiết nào khác dành cho tri thức hay phổ cập văn hóa dân tộc bản xứ.

Do đó, 1 giận dữ rất tình cờ là người Việt không chịu theo học chương trình của chính quyền Pháp, nhiều làng phải thuê người nghèo đi học cho đủ sĩ số, dù rằng trên lý thuyết là giáo dục tình nguyện.

Hệ thống phổ thông mới chia khiến ba cấp, cấp tiểu học sáu năm

Sau ba năm ứng dụng chương trình giáo dục theo quy chế 1874, chính quyền Pháp trông thấy nhiều thiếu sót. Đến năm 1879, thống soái Nam Kỳ khi đó là J.Lafont ban hành nghị định mới về giáo dục, giải phóng các trường tiểu học và trung học, thay thế bằng trường cấp 1 năm năm (primier degré), cấp hai bốn năm (second degré) và cấp ba ba năm (troisième degré).

Muốn vào trường cấp 1, học trò phải trải qua kỳ thi tuyển tại nơi có trường này như Sài Gòn, Gia Định, Chợ Lớn, Mỹ Tho, Vĩnh Long, Sóc Trăng, Bà Rịa, Thủ Dầu Một, Hà Tiên, Châu Đốc…

chuong trinh tieu hoc nang ne duoi thoi phap
Trường tiểu học theo chương trình Pháp – Việt ở Châu Đốc. Ảnh: Flickr

Chương trình tiểu học mới thời lượng ba năm với lớp tiếng Pháp học các nhân tố về Pháp ngữ, số học (bốn phép tính và bộ máy đo đạc so sánh), tương quan giữa đong đo Pháp – Việt (đo đếm).

Pháp còn mở lớp Hán văn và lớp quốc ngữ với thời lượng ít hơn so với lớp tiếng Pháp.

Pháp chọn học trò vào cấp 1 không phải từ những em không biết chữ mà phải biết tiếng Hán tới 1 chuyên môn nào đó. Họ muốn lớp trẻ đã khởi đầu khiến quen với văn hóa cựu truyền qua môn học chữ Hán sẽ vì lợi quyền quyến rũ mà bước vào nền học thức Pháp.

Trong lúc này, ở miền Bắc và Trung, 1 số cải tổ với mục đích giới thiệu và lớn mạnh chương trình giáo dục cũng được Pháp tiến hành. Tháng 7/1886, Paul Bert ký nghị định thành lập Bắc Kỳ hàn lâm viện, trụ sở tại Hà Nội để thu hút các sĩ phu, nhân sĩ vào hội nhằm quảng cáo tư tưởng, học thuật Pháp tại miền Bắc.

Tiếp đó, Paul Bert cho thành lập 1 trường hoàng thất dành riêng cho việc giảng dạy tiếng Pháp cho con em tôn thất và quan lại Huế. Lúc này, ở Hà Nội chỉ có 1 trường tiểu học nhưng 1 năm sau đó, đã có bộ máy trường Pháp – Việt gồm chín trường tiểu học cho nam sinh, bốn trường tiểu học cho nữ sinh.

Năm 1900, Hà Nội có 15 trường tiểu học; Hải Phòng năm trường; Nam Định bốn trường; Thanh Hóa, Vinh, Huế, mỗi nơi có hai trường; Hội An và Nha Trang mỗi nơi 1 trường.

chuong trinh tieu hoc nang ne duoi thoi phap
Các cô cậu học trò Hà Nội đầu thế kỷ 20. Ảnh tư liệu

Tỷ lệ học trò bỏ học rất cao

Năm 1917, chương trình học chính Pháp – Việt được thiết lập trên toàn cõi Đông Dương nhằm xóa bỏ nền giáo dục cũ và hợp nhất giáo dục bản xứ. Một chỉ dụ của vua nhà Nguyễn hồi bấy giờ đã huỷ bỏ hoàn toàn trường chữ Nho và thay vào đó là bộ máy trường Pháp – Việt.

Chương trình tiểu học Pháp bản xứ chia thành năm lớp: lớp đồng ấu cho học trò 7 tuổi; lớp dự bị 8 tuổi; lớp ba 9 tuổi, lớp nhì 10 tuổi và lớp nhất 11 tuổi. Học sinh lớp nhì lên lớp nhất phải khiến bài thi gồm phần viết chính tả và luận Pháp văn cùng ba bài thi vấn đáp.

Bậc tiểu học theo chương trình Pháp – Việt khi đó rất nặng và khó. Đơn cử lớp đồng ấu phải học 11 môn như luận lý (morale), thể dục, tiếng Việt, tiếng Pháp, học số và bộ máy mét, địa dư, chữ Nho… Chương trình lớp nhất sơ học (theo bộ máy trường Pháp) phải học đủ 15 môn toàn bằng tiếng Pháp.

Việc học quá tải nên nhiều học trò ở ba lớp chót của tiểu học bỏ rất nhiều. Một thống kê năm 1923 ở ba miền Bắc, Trung, Nam cho thấy tổng số học trò lớp đồng ấu là 90.000 (trong tổng số 187.000) thì lớp nhì và nhất chỉ có 17.000.

Năm 1924, Pháp buộc phải điều chỉnh bậc học này bởi trông thấy học trò không thâu lượm được tri thức kiên cố, rốt cục sẽ không tinh thông cả tiếng mẹ đẻ lẫn tiếng Pháp. Khi đó, lớp nhì được chia thành lớp nhì năm thứ nhất và lớp nhì năm hai nên bậc tiểu học có sáu lớp.

Trong ba lớp đầu của bậc này (còn gọi là bậc sơ học) sẽ dạy bằng chữ quốc ngữ, đến những năm cuối tiểu học sẽ tiêu dùng tiếng Pháp.

Song, chương trình tiểu học càng dài, càng cạnh tranh tạo thành rào cản lớn cho học trò. Bình quân cứ 40 em học lớp đồng ấu thì chỉ còn 1 em đậu bằng tốt nghiệp Pháp – Việt.

Những năm sau đó, kéo dài đến trước Cách mạng tháng Tám 1945, bộ máy giáo dục Pháp – Việt không có nhiều đổi thay về quy mô, chính sách.

Mạnh Tùng

Theo Vnexpress